Sakarya’nın tarihi yapılarının bitmek bilmeyen restorasyonları
Bir şehrin en etkileyici yanlarından biri, geçmişle bugün arasında bağ kurulmasını sağlayan tarihi yapılardır. O şehrin yıllara yayılan hikayesinin birinci dereceden tanığı olan bu yapılar sadece geçmişle günümüz arasında bağ kurmayı sağlamaz, aynı zamanda o şehrin geleceğine de yön verir.
Sakarya’da bulunan üç yapı; Beşköprü, Harmantepe Kalesi ve aslına uygun şekilde inşa edilen Tarihi Çark, şehirde yaşayanlar ile şehir arasında bağın kurulması için, yüzlerce ve hatta binlerce yıllık hikayenin tamamlanabilmesi için önemli bir işlev görüyor.
Farklı zamanlarda farklı amaçlarla inşa edilmiş olsalar da bu üç yapı son yıllarda ortak bir kaderi paylaşıyor: Yıllardır süren (veya sürmeyen) restorasyonlar sebebiyle ziyarete kapalılar. Ve ne zaman kapılarının yeniden açılacağı da büyük bir belirsizlik…
-1500 yıldır ayakta: Beşköprü (Justinyanus Köprüsü)
Bizans İmparatoru Justinianus tarafından M.S. 558-560 yıllarında inşa edilen ve adını imparatordan alan Justinianus Köprüsü, Sakarya’nın Serdivan ilçesinde yaklaşık bin 500 yıldır tarihe tanıklık ediyor.
Ayasofya Cami ile aynı tarihlerde inşa edilen köprünün Sapanca Gölü’nün sularını Sakarya Nehri’ne boşaltan Çark Deresi (Melas Çayı) üzerinde yer aldığı tahmin ediliyor.
Uzun yıllar boyunca Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından işletilen ve araç trafiğine açık olan Justinyanus Köprüsü , 2018 yılında UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne Kültürel Miras kategorisinde girdi.
Köprünün UNESCO Dünya Mirası Kalıcı Listesine dahil edilebilmesi için Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından 2018 yılı sonunda ihaleye gidilerek restorasyon çalışmasına başlandı.
Restorasyon çalışmaları kapsamında arkeologlar tarafından yapılan kazıda köprünün güney cephesinde sarnıç ve hamam yapısı ortaya çıktı.
Karayollarının restorasyon çalışmalarını tamamlayarak Ağustos 2025 sonunda İl Turizm Müdürlüğü’ne teslim edileceği ön görülüyordu. Fakat bu gerçekleşmedi.
Tarihi köprüdeki restorasyonun ne zaman sona ereceği hala belirsiz. Fakat Sakarya’da da düzenleneceği açıklanan 2026 yılı Kültür Yolu Festivalleri’ne yetiştirileceği konuşulan iddialar arasında…
-Sakarya’da günümüze sağlam şekilde ulaşan tek kale: Harmantepe Kalesi
Bizans İmparatorluğu’nun doğu sınırını korumak için 12. yüzyılda inşa edilen ve şu anda Adapazarı ile Söğütlü sırında kalan Harmantepe Kalesi, kent merkezine 17 kilometre uzaklıkta bulunuyor.
Sakarya Nehri’nin batı yakası boyunca birbirini gören ileri karakol ve gözetleme kuleleri niteliği taşıyan Harmantepe Kalesi, elips şeklinde yöresel taşlarla yapılan, 2 metre sur duvarları kalınlığına, 8-10 metre arasında değişen yüksekliğe sahip 6 burca sahip. Aynı zamanda Sakarya’daki günümüze kadar sağlam olarak ulaşan tek kale.
Uzun yıllar boyunca kendi haline bırakılan kale; surları, kapıları, burçları önemli ölçüde tahrip olduğu, içi ve çevresi bitki örtüsüyle kaplandığı için 2020’li yılların başında restorasyon sürecine girmişti.
Temizlik ve kazı çalışmalarının ardından yapılacak restorasyon sonrası turizme açılacağı duyurulan kaleyle ilgili bekleyiş sürüyor.
05 Kasım 2021 tarihli Anadolu Ajansı haberine göre dönemin İl Kültür ve Turizm Müdürü Vekili Süleyman Acar, sondaj kazısı ve temizlik çalışması başlatıldığını söylemiş.
10 Ağustos 2022’de ise yine AA’nın haberine göre dönemin İl Kültür ve Turizm Müdürü Süleyman Acar ve kurum müdürleriyle kaleyi ziyaret eden Söğütlü Kaymakamı Cevat Gün ve Söğütlü Belediye Başkanı Koray Oktay Özten, yetkililerden bilgi almış; kalenin temizlik ve kazı çalışmalarının ardından yapılacak restorasyon sonrası turizme açılacağını söylemişti.
Tarihler 20 Ağustos 2024’ü gösterdiğinde Medyabar’ın haberine göre dönemin Sakarya Valisi Yaşar Karadeniz, Söğütlü’de restorasyonu devam eden Harmantepe Kalesi’nde incelemelerde bulunmuş ve çalışmaların yakından takip edildiğini söylemişti.
24 Temmuz 2025’te ise Anadolu Ajansı, “Sakarya’nın Söğütlü ilçesinde yer alan Bizans’ın doğu sınırını korumak amacıyla 12. yüzyılda yapılan Harmantepe Kalesi, ziyaretçilerine tarihle iç içe doğa keyfi sunuyor” mesajı ile kalenin güncel fotoğraflarını servis etti. Bu fotoğraflar, restorasyonun sona erdiği ya da durdurulduğu ile ilgili soru işaretlerini beraberinde getirdi.
Kamuya açık kaynaklarda restorasyonun ne aşamada olduğu veya ne zaman tamamlanacağı ile ilgili bir bilgi bulunmuyor.
-Aslına uygun şekilde inşa edilen şehrin simgesi: Tarihi Çark
Bugünkü Çark Suyu üzerine 1581-1585 tarihleri arasında Ada Karyesinin ihtiyacına yönelik olarak bir değirmen yapılır.
1894 yılında bu çark ihtiyacı karşılamada yetersiz kalınca dönemin Adapazarı Kaymakamı Mehmet Nüzhet Bey tarafından günün modern mimarisiyle Alman mühendisler tarafından yeniden inşa edilir.
Bu yapı zaman içerisinde şehrin en önemli simgesi haline gelir. Öyle ki şehrin en önemli lokasyonlarına işaret eden ‘Çark Deresi’, ‘Çark Mesire Yeri’, ‘Çark Caddesi’ gibi isimler hep bu su çarkından gelir.
1955 yılına kadar hizmet veren su çarkı, daha sonra bakımsızlık sebebiyle zarar görür ve zaman içerisinde yıkılır.
Çark; aslına uygun şekilde 2010 yılında Sakarya Büyükşehir Belediyesi Başkanı Zeki Toçoğlu’nun girişimleri ve SAÜ öğretim üyelerinin çalışmalarıyla yeniden inşa edilir.
Şehir merkezindeki Aziz Duran Parkı’nda yer alan bu yapı, uzun yıllar boyunca ziyaretçileri ağırladıktan sonra 2020’li yılların başında ahşap yapısı zarar gördüğü gerekçesiyle ziyarete kapatılır ve resterasyona girer…
Ekrem Yüce döneminde birçok kez ihaleye çıkılacağı ve çarkın restore edileceği açıklansa da bu konuda herhangi bir adım atılmaz.
Son olarak Sakarya Büyükşehir Belediye Başkanı Yusuf Alemdar, 27 Ağustos 2025’te tarihi çark için kapsamlı bir restorasyon projesine başlanıldığını ve 5 Eylül’de ihaleye çıkılacağını açıklar.
Fakat henüz ne ihalenin sonucuyla ilgili bir bilgi var, ne de tarihi çarkta bir restorasyon çalışması.
Sakaryalıların yapının önündeki restorasyonun sona ermesiyle ilgili bekleyişi ise sürüyor.
